Home Trạm đời “Bắt nạt mềm”

“Bắt nạt mềm”

210
bắt nạt mềm
Theo quan sát của tôi, có một hình thức bắt nạt sâu xa hơn, khó nắm bắt hơn nhưng vẫn tồn tại trong công sở, đặc biệt là ở các cơ quan tập trung nhiều lao động tri thức. Tôi tạm gọi là “bắt nạt mềm” (hay “bắt nạt ngầm”/ “bắt nạt kín” cũng được).
Khái niệm bắt nạt công sở (Workplace Bullying) đã được các chuyên gia xã hội học, tâm lý học… diễn giải và phân tích rất tỉ mỉ. Những dấu hiệu dễ dàng nhận thấy của một nạn nhân bị bắt nạt công sở là: bị phân công làm việc không phù hợp hoặc bị làm nhiều việc hơn nhân sự khác, bị ép làm thêm các việc ngoài giờ hoặc ngoài phận sự, bị lờ đi cơ hội tăng lương, nhận thưởng hay phát triển nghề nghiệp; bị xúc phạm, bị la mắng, bị công kích về ngoại hình hoặc đời tư, bị tung tin đồn thất thiệt, bị cô lập… Các chuyên gia cũng đưa ra nhiều giải pháp cho người bị bắt nạt như: rà soát điểm yếu và củng cố điểm mạnh của bản thân, nâng cao năng lực làm việc, thiết lập ranh giới với cá nhân/ nhóm bắt nạt mình, nói ra cảm xúc hoặc giữ lại cảm xúc nhưng phải tỏ ra chuyên nghiệp hơn, biết áp dụng những biện pháp cứng rắn (như vạch mặt kẻ bắt nạt chẳng hạn), đi tư vấn tâm lý… Ngày 16/7/2019, luật chống bắt nạt, quấy rối nơi công sở bắt đầu có hiệu lực tại Hàn Quốc cho thấy chính phủ nước này thật sự đứng về phía người lao động và hiểu được tầm quan trọng của một môi trường lao động “sạch”.
Theo quan sát của tôi, có một hình thức bắt nạt sâu xa hơn, khó nắm bắt hơn nhưng vẫn tồn tại trong công sở, đặc biệt là ở các cơ quan tập trung nhiều lao động tri thức. Tôi tạm gọi là “bắt nạt mềm” (hay “bắt nạt ngầm”/ “bắt nạt kín” cũng được). Có thể sử dụng “nguyên lý tảng băng trôi” của nhà văn E. Hemingway để minh họa: những dấu hiệu bắt nạt công sở rõ ràng như đã kể ở đầu bài là phần nổi của tảng băng, còn phần chìm của tảng băng chính là “bắt nạt mềm”. Người bị “bắt nạt mềm” có khi không biết mình là nạn nhân vì môi trường làm việc của họ khá êm ái, đồng nghiệp hoặc cấp trên vẫn lịch thiệp, xởi lởi, luôn luôn lắng nghe và tỏ ra thấu hiểu họ. Chỉ khi nào có dịp rà soát lại quá trình làm việc, thử làm vài phép so sánh với các nhân sự khác hay có một sự cố đột ngột xảy ra làm ảnh hưởng đến nhiều thành viên hoặc tổ chức, họ mới nhận ra mình đã bị bắt nạt tự thuở nào mà không biết.
Tôi thử chỉ ra một số dấu hiệu của người bị “bắt nạt mềm” (tạm gọi là A):
Bị lãng quên: A là cừu đen trong bầy cừu trắng. Tiếng nói của A không có trọng lượng ở nơi làm việc. A sẽ vẫn nhận được cái gật gù của cấp trên hoặc đồng sự khi bày tỏ chính kiến nhưng sau đó mọi thứ đâu vẫn hoàn đấy chứ không có gì thay đổi. Không phải là vì ý kiến của A không có ích (thậm chí ngược lại), chỉ đơn giản là cấp trên của A không quan tâm đến vấn đề của anh ta cũng như chính anh ta. A luôn là người biết sau cùng các quyết định quan trọng của tổ chức như dự án, nhân sự, các cơ hội tu nghiệp, học tập, tham gia thi đua cá nhân…
Bị dán nhãn định kiến: cá nhân/ nhóm người trong tổ chức gán cho A một số đặc điểm và cố tình phổ biến, đào sâu chúng, tạo thành một “hồ sơ”, một “hiệu ứng đám mây” vô hình về A. Từ đó, họ có lý do hợp lệ để tước đoạt bớt quyền lợi hoặc làm lu mờ bớt sự tỏa sáng của A. Một sai phạm của A có thể bị nhắc đi nhắc lại trong nhiều năm tháng (trong khi những người khác có thể phạm nhiều lỗi hơn nhưng lại được xí xóa), thành công của A thì được đánh giá là “ăn may”, thất bại của A thì được “lưu danh thiên cổ”. Tóm lại, A thường xuyên bị đánh giá khắt khe hơn, bị “ghi sổ” lâu hơn.
Bị thuyết phục chịu bất công: A được cấp trên giải thích rất thấu tình đạt lý rằng A và B đều xứng đáng cho một điều gì đó (thậm chí A xứng đáng hơn). Nhưng kết quả là B được nhận quyền lợi còn A thì không, vì A ít khó khăn hơn B, vì A mạnh mẽ và giỏi giang hơn B, vì A còn nhiều cơ hội khác trong khi B chỉ có một cơ hội này… Và điều đó cũng có nghĩa là A khó có thể ở trong các “nhóm lợi ích”, thậm chí bị “lơ đẹp” năng lực hoặc thành quả trong các cuộc đua thăng chức, lương bổng. A hiếm khi được tổ chức khuyến khích, cổ vũ và giao cho các cơ hội để khẳng định bản thân nhưng lại thường xuyên bị giao thêm các công việc của B, C… với lý do cao đẹp là giúp đỡ, hỗ trợ đồng nghiệp. Trong trường hợp đó, tổ chức khen ngợi A như một anh hùng, một người nghĩa khí khiến A cũng khó lòng… không vui hay từ chối. Chúng ta hãy nhớ lại, trong truyện Tấm Cám, dì ghẻ treo thưởng cho Tấm một cái yếm đỏ nếu như cô bắt được nhiều tôm tép hơn Cám; trong truyện Cây tre trăm đốt, phú ông hứa hẹn gả con gái cho anh Khoai nếu như anh làm việc chăm chỉ. Dù liên tưởng có hơi khập khiễng nhưng tôi vẫn thấy dì ghẻ và phú ông rõ là biết cách “bắt nạt mềm cấp dưới” bằng những lời hứa hão nhưng hấp dẫn và bùi tai như vậy.
Bị “xoa đầu”: nhân danh “người lớn”, “bề trên”, một số vị sếp hoặc đồng nghiệp cao niên thường có khuynh hướng đùa dai (đến mức “thiếu muối” hoặc kém duyên) với người ít tuổi hơn mình, đẩy anh ta vào tình thế bị bẽ mặt giữa đám đông. Họ quên mất một nguyên tắc: cả hai bên cùng vui vẻ mới gọi là đùa, ngược lại thì là bắt nạt. Họ cũng sẵn sàng săm soi đời sống cá nhân, xâm phạm quyền riêng tư của A ẩn sau cái mác “quan tâm sâu sát”, “thân thiết”… Và dù có trưởng thành đến đâu, A vẫn được âu yếm xếp vào nhóm “mầm non”, “triển vọng” và dĩ nhiên nên ngồi “chiếu dưới” ngay cả trong các cuộc cạnh tranh công bằng.
Vì sao một cá nhân bị “bắt nạt mềm”?
Người bị “bắt nạt mềm” thường là một lao động thông thường, đi lên bằng chính năng lực của mình chứ không phải thuộc dạng được “gửi gắm”, “quy hoạch từ đầu”. Họ cũng có thể là người hiền lành, ngại va chạm, nể mích lòng, chan hòa, biết điều, hiểu chuyện. Chính những đặc điểm đó đã khiến họ bị rơi vào “tầm ngắm” của cá nhân/ nhóm bắt nạt tại nơi làm việc.
Người bị “bắt nạt mềm” ít khi hùa theo số đông. Anh ta có chính kiến, dám nói ra những điều mình nghĩ. Đó có thể là những điều đúng đắn, phù hợp với đạo đức, lẽ phải và xu thế phát triển nhưng lại không phù hợp với lợi ích của lãnh đạo hoặc tập thể. Và thế là anh ta bị ngó lơ hoặc bị thuyết phục/ áp đặt phải chấp nhận các sự việc phi lý, các guồng quay cũ kĩ.
Người bị “bắt nạt mềm” cũng có thể là một người tài năng và sự bắt nạt của mọi người như cái vòng kim cô có tác dụng kềm toả anh ta. Việc bị bóp méo năng lực, bị kéo tuột thành quả hay đánh giá thấp hơn so với giá trị thật của mình khiến cho anh ta bớt tự tin, kiêu hãnh. Về lâu dài, anh ta thậm chí bị rơi vào cảm giác bất ổn, hoài nghi năng lực của bản thân, thiếu thái độ tích cực trong công việc, không còn tha thiết cống hiến, trở nên lầm lì chai sạn và nguy hiểm hơn là sa vào u uất, trầm cảm.
Ở đây, tôi không bàn đến hai đối tượng: kẻ gàn dở và kẻ đóng giả nạn nhân bị bắt nạt. Sự gàn trong công sở có muôn hình vạn trạng, phổ biến nhất là sự tự cao tự đại, nỗi bất mãn “cả thế gian đục mỗi mình ta trong”, khả năng “tối tạo” mà tưởng sáng tạo. Còn nạn nhân giả hiệu thì tài đức thường kém, mười mươi sai trái trong nhiều việc nhưng vẫn một mực kêu oan. Với các đối tượng này, chẳng ai có thể bắt nạt nổi họ, mà ngược lại, còn bị họ bôi trét, ăn vạ. Nếu tập thể càng chiều chuộng, lắng nghe, cảm thông… thì họ càng không biết điểm dừng. Cũng không hiếm trường hợp một người vừa là kẻ bị bắt nạt vừa nằm trong nhóm bắt nạt người khác.
Nếu một ngày bạn bỗng phát hiện ra mình bị “bắt nạt mềm” thì nên xử lý như thế nào? Trước hết, cần rà soát lại các vấn đề khiến mình có cảm giác thiệt thòi, uất ức, đồng thời nghiêm túc, bình tĩnh tìm ra nguyên nhân. Việc soát xét lại bản thân, cải thiện những khiếm khuyết trong chuyên môn, năng lực, khả năng giao tiếp, ứng xử… là vô cùng cần thiết (“Tiên trách kỷ, hậu trách nhân” mà!). Người bị “bắt nạt mềm” nên kiểm tra lại các nguồn tin cần thiết một cách khách quan, đa chiều. Nếu bằng chứng bị bắt nạt thực sự hiển thị rõ ràng thì không nên tiếp tục chịu đựng; phải tỏ rõ quan điểm với cấp trên, với đồng nghiệp một cách ôn tồn, minh bạch. Khi cần thiết, cũng nên cho những kẻ “bắt nạt mềm” hiểu rằng mình đã nhận diện được họ. Cải thiện được tình hình thì tốt, còn nếu không có gì khả quan, người bị “bắt nạt mềm” nên cân nhắc thiệt hơn để đi tới các quyết định quan trọng như tạm xa tổ chức một thời gian (du học, tu nghiệp…), thậm chí nỗ lực tìm việc mới. Bởi, con người dành phần lớn thời gian trong đời cho công việc nên sự chịu đựng các loại chèn ép công sở lâu ngày cũng là một kiểu sống mòn.
Diễm Trang
Nguồn: Vựa Chữ