Home Gác sách “Lược sử tương lai”: Phơi bày sự thật về thế giới loài...

“Lược sử tương lai”: Phơi bày sự thật về thế giới loài người

380
Lược sử tương lai

Đức Phật đôi khi cô đọng, khó hiểu. Krishnamurti quá thẳng thừng, không khoan nhượng. Còn Yuval Noah Harari, tác giả Lược sử tương lai, mới ngoài 40 tuổi, thì gần gũi và sống động hơn.

Harari giải ảo cho cách ta nhìn thế giới. Không phê phán hay tung hô, ông chỉ ra bản chất của cái thế giới đang vây chặt mỗi người chúng ta: internet, mạng xã hội, thể chế, khoa học, tôn giáo, dân chủ, tự do, hạnh phúc, thực phẩm, quan hệ giữa con người và động vật, ý nghĩa cuộc đời… bằng ngôn từ đời thường ai cũng hiểu được. Vì sao loài người (homo sapiens), ban đầu vốn yếu đuối, nhỏ bé trong tự nhiên, lại có thể chinh phục thế giới, tự phong cho mình là loài thượng đẳng so với các động vật khác? Và khi đã ngồi ở thế thượng phong rồi, bằng cuộc cách mạng khoa học, loài người soán luôn cả ngôi Chúa và đẩy lùi các vị thần sang bên lề, tạo ra một thế giới mới lấy loài người làm trung tâm, mang tên chủ nghĩa nhân văn, thời hiện đại.

Chẳng có gì viễn tưởng trong cuốn sách viết về tương lai này. Để dự đoán tương lai, ta phải hiểu hiện tại, cái mặt đất mà mỗi người đang đứng và hít thở. Harari phơi bày sự thật về thế giới loài người. Sự sáng suốt của ông làm ta choáng váng. Chân tướng thế giới hiện ra quá rõ ràng. Những gì hiển nhiên tồn tại hóa ra hoàn toàn là nhân tạo.

Phật nói, con người vì vô minh nên sống trong ảo tưởng. Krishnamurti nói, con người chỉ sống bằng hình ảnh của quá khứ trong đầu mình. Harari nói, con người sống trong những “thực tại tưởng tượng”. Khi hàng ngàn người cùng tin vào một điều, họ liền kể thành một câu chuyện, tạo ra một mạng lưới ý nghĩa xung quanh niềm tin này. Nhờ vậy mà loài người có thể đồng lòng hợp tác với nhau (và chịu hi sinh mạng sống) vì những mục tiêu chung. Họ hăng hái xây các công trình vĩ đại, tạo dựng các thể chế xã hội, hiến mình cho các loại chủ nghĩa, chiến tranh, chỉ với niềm tin sắt đá rằng mình đang làm một việc ý nghĩa. Họ, loài người, kết chặt lại với nhau chỉ bằng một “chất keo” tưởng tượng: những câu chuyện kể. Bản thân câu chuyện không quan trọng. Câu chuyện được đám đông tin mới quan trọng. Khả năng tạo ra kiểu thực tại hư cấu này, không có ở loài vật khác, giúp loài người sở hữu sức mạnh vô song, trở thành động vật cai quản thế giới. Harari so sánh dí dỏm: nếu ngày xưa người ta làm việc cho các vị thần thì ngày nay, họ làm việc cho công ty, tập đoàn. Đều là những thực thể hư cấu.

Một số luận điểm trong Lược sử tương lai có thể làm lung lay tận gốc rễ niềm tin cố hữu của hàng triệu độc giả. Ông phân tích cặn kẽ và chứng minh đầy thuyết phục: không thể có linh hồn vĩnh cửu (nếu có thì không thể loài người tiến hóa) ; không thể có cái gọi là ý chí tự do (ý chí chịu tác động lớn từ hoàn cảnh, cảm xúc, hãy kiểm chứng: bạn có thể “không muốn” cái bạn đang muốn không?); sinh vật như là một thuật toán (Harari kéo con người về lại vị trí ngang bằng con vật, không hề “thượng đẳng”). Song, những luận diểm này tìm được điểm chung với triết học Phật giáo. Theo triết học Phật giáo, không có một thực thể tuyệt đối mà chúng ta gọi là linh hồn hay bản thể bất biến. Đó hoàn toàn là dục vọng ích kỷ của con người.

Yuval N. Harari không đi tìm giải pháp cho những vấn đề to lớn của nhân loại. Ông chỉ mô tả tình trạng thế giới. Ông có biệt tài “lẫy” ra được bản chất vấn đề bằng những từ cực đơn giản và hình ảnh gần gũi. Ông gọi thời hiện đại là một bản giao kèo, trong đó giá trị tối cao là sự tăng tưởng, khoa học và tôn giáo là cặp đôi lệch lạc, chủ nghĩa nhân văn là một kiểu tôn giáo thờ con người (thay vì một Đấng), tôn giáo mới của thế kỷ 21 là dữ liệu…

Đưa ra những lý giải lớn lao về thế giới hiện đại trong 500 năm qua, Lược Sử Tương Lai mở mắt cho ta nhìn thế giới sáng tỏ hơn. Thấy rõ được cái tình thế đang trói buộc mỗi chúng ta, với người viết, vừa là sự tự do tâm thức, vừa là một niềm thanh thản.

Phạm Quốc Trương