Home Guu chất Sự dai dẳng của ký ức – Tuyệt tác hội họa độc...

Sự dai dẳng của ký ức – Tuyệt tác hội họa độc đáo nhất về thời gian

903
Sự dai dẳng của ký ức

Được xem là một trong số những bức tranh xuất sắc nhất, đại diện cho trường phái siêu thực, Sự dai dẳng của ký ức đã sớm đưa tên tuổi Salvador Dalí trở nên nổi tiếng khi ông còn rất trẻ.

Năm 56 tuổi, Pablo Picasso vẽ bức Guernica. Da Vinci sáng tác Bữa ăn tối cuối cùng (Last Supper) năm 46 tuổi. Van Gogh cho ra đời tuyệt tác Đêm đầy sao (Starry Night) năm 36 tuổi. Nhưng Salvador Dalí mới ở tuổi 26 đã khai sinh ra một trong những tác phẩm hội họa vĩ đại nhất của thế kỷ XX và cũng là một trong những tác phẩm có tầm ảnh hưởng sâu sắc nhất trong lịch sử hội họa.

Bức Sự dai dẳng của ký ức (The Persistence of Memory) của Dalí là đỉnh cao của nghệ thuật siêu thực những năm 1930–1940. Mặc dù danh xưng đó chưa đủ để thể hiện tầm quan trọng của bức tranh này trong giới nghệ thuật, trong văn hóa đại chúng và các lĩnh vực học thuật khác, nhưng sự hấp dẫn của nó đã phát triển mạnh đến mức hầu hết những ai xem tranh đều tìm thấy sự liên quan giữa bức tranh và cuộc sống của chính mình.

Sự dai dẳng của ký ức
Salvador Dalí (1904 – 1989)

Câu chuyện đằng sau sự ra đời của bức tranh cũng thú vị và nổi tiếng như chính nó. Vào một buổi tối nọ, Dalí và vợ mình, Gala, cùng thưởng thức rượu và phô-mai Camembert với một số khách khứa. Sau đó, Gala và những vị khách quyết định đi xem phim còn Dalí ở nhà vì bị đau đầu. Rồi Dalí ngủ thiếp đi. Khi thức dậy, ông thấy Gala vẫn chưa về. Ông nhìn đồng hồ và cảm thấy thời gian trôi sao thật chậm. Trên bàn, số phô-mai đã bị tan chảy. Dalí đã quan sát chiếc đồng hồ và miếng phô-mai rồi đi đến kết luận: thời gian cũng tan chảy như miếng phô-mai đó. Kết quả, Dalí vẽ 3 chiếc đồng hồ chảy mềm, méo mó trên khung cảnh đầy ám ảnh.

Sáng hôm sau, ông cho Gala xem tác phẩm của mình. Ông bịt mắt Gala, dẫn bà vào phòng vẽ, khi lấy tay ra khỏi mắt bà, ông hỏi: “Bao lâu thì em quên bức tranh này?”. Chỉ trong khoảnh khắc thoáng qua, Gala đáp: “Chẳng ai nhìn thấy nó mà quên được cả”. Câu trả lời của Gala cũng là câu trả lời của phần lớn những ai đã từng chiêm ngưỡng Sự dai dẳng của ký ức.

Chủ đề trong Sự dai dẳng của ký ức không chỉ thu hút sự chú ý của những nhà nghiên cứu hội họa, người hâm mộ Dalí mà còn có cả các nhà vật lý học, tâm lý học và những học giả khác.

Thông qua việc khắc họa trạng thái mộng mị trong Sự dai dẳng của ký ức, Dalí khơi gợi nhiều học thuyết mà chưa họa sĩ nào hay bất cứ người nào nghĩ đến. Trong khi xem xét mối tương quan giữa vạn vật trong vũ trụ theo học thuyết của Einstein, ông đã miêu tả chúng theo luận điểm của nhà tâm lý học Freud, nêu bật những khía cạnh siêu thực của thế giới.

Vào thời điểm này, tại châu Âu xuất hiện hai cách nhìn cấp tiến về thế giới, một là thuyết tương đối của Einstein, hai là nhận thức của con người qua phân tích của chuyên gia tâm lý Freud. Cả hai nhà tư tưởng này đều ảnh hưởng lớn đến Dalí và những gì Dalí thể hiện trong Sự dai dẳng của ký ức là tổng hợp từ những khái niệm của họ, nhằm bộc lộ cái nhìn sâu sắc về bản chất của hiện thực.

Sự dai dẳng của ký ức

Có lẽ chưa bao giờ phép ẩn dụ của hội họa siêu thực lại mạnh mẽ như vậy. Nó khiến người ta có thể biến một thực thể cứng thành mềm cho một ý niệm vô hình giữa lý trí và thời gian. Thông điệp của bức tranh dường như đã vượt ra ngoài câu chuyện khởi đầu của ý tưởng. Những chiếc đồng hồ mềm, gương mặt mê mệt được các nhà phê bình mỹ thuật cho rằng đã khắc họa trạng thái của cả châu Âu lúc bấy giờ, khi Thế chiến II đang có nguy cơ bùng nổ. Sự phi lý được vận hành không còn tuân theo một trật tự hiển nhiên mà người ta vẫn hằng thấy. Đó cũng là lý do để chiếc đồng hồ mềm nhũn của Dali trở thành biểu tượng về sự ám ảnh của thời gian trong xã hội hiện đại.

Không gian bất tận phía hậu cảnh của bức tranh và lối sử dụng ánh sáng hiện thực một chiều kiểu cổ điển đập vào gương mặt, chiếc đồng hồ trên nền tối cũng khiến cho nó trở nên ám ảnh hơn bao giờ hết. Dẫu rằng sắc vàng hừng lên ở chân trời phía biển xa, nhưng dường như tâm trạng u uất không thể dứt. Nó giống như những con kiến bu lại trên mặt sau một chiếc đồng hồ quả quýt ở điểm nhấn bên góc trái của tranh. Tất cả quyện lại thành một thực thể không còn gì là ngẫu nhiên cả.

Bức tranh nhanh chóng nổi tiếng ngay sau khi được trưng bày lần đầu tiên vào năm 1931. Từ đó, một biểu tượng văn hóa mới ra đời, biểu tượng đồng hồ tan chảy. Trong khi nhiều người ngạc nhiên trước việc một họa sĩ trẻ tuổi thu hút sự chú ý của cả thế giới với tác phẩm có chiều sâu đến thế, có lẽ ngay cả Dalí cũng bất ngờ trước phản ứng của công chúng đối với tác phẩm của mình. Và điều tuyệt vời nhất mà Dalí đạt được qua bức tranh này cũng chính là cảm nhận của Gala, vợ ông, khi nhìn thấy nó trước tiên: một bức tranh ám ảnh dai dẳng.

Trần Anh (tổng hợp)