Home Gác sách Vinh danh Bob Dylan: Nobel Văn chương chuyển sang bước ngoặt mới

Vinh danh Bob Dylan: Nobel Văn chương chuyển sang bước ngoặt mới

451
Bob Dylan

Bất ngờ thật sự của Nobel Văn chương 2016 là sự thay đổi tự thân của giải thưởng này. Bằng việc công nhận thành tựu của Bob Dylan, Ủy ban Nobel đã thể hiện sự thay đổi ngoạn mục về tiêu chí chấm giải, cởi mở hơn và trẻ hơn. Lịch sử thay đổi mỗi ngày, một khái niệm, một tiêu chí đặt ra cũng đến lúc phải thay đổi. Phải chăng, đã đến lúc chúng ta cần xác lập lại khái niệm văn học?

Nhiều tuần liền, báo chí trong lẫn ngoài nước liên tục đưa tin về việc Viện Hàn lâm Thụy Điển công bố quyết định trao giải Nobel Văn học 2016 cho nghệ sĩ Bob Dylan. Khi quyết định trao giải thưởng này cho Bob Dylan, hơn ai hết hội đồng Nobel đã thừa biết sẽ tạo nên làn sóng tranh luận dữ dội.

Lần đầu tiên trong lịch sử, Nobel Văn học trao cho một nhạc sĩ

Điều này có vẻ khác biệt đối với truyền thống trao giải Nobel nhưng không lạ lẫm với truyền thống văn học. Từ thuở sơ khai, thi ca và âm nhạc đã có mối quan hệ chặt chẽ. Ngày nay, quan niệm về “liên văn bản” càng phản ánh rõ điều đó, thậm chí còn mở rộng hơn.

Salman Rushdie – một tiểu thuyết gia Anh gốc Ấn, đồng tình với quyết định của Ủy ban Nobel. Ông viết trên Twitter: “Một lựa chọn tuyệt vời. Từ Orpheus (một nhân vật trong thần thoại Hy Lạp) cho tới thi sĩ người Pakistan Faiz, thơ và nhạc đã gắn bó với nhau rất chặt. Ông Dylan là một người kế thừa tài hoa của truyền thống thơ nhạc đó.”

Nữ nhà văn Mỹ Joyce Carol Oates – ứng cử viên sáng giá của giải Nobel năm 2016 cũng vui vẻ chúc mừng Bob Dylan. Bà nói: “Âm nhạc và ca từ đầy ám ảnh của ông ấy dường như luôn chứa đựng những cảm xúc sâu sắc nhất, đầy tính văn chương.”

Nhiều nghệ sĩ cũng bày tỏ niềm vui khi hay tin Bob Dylan đoạt giải Nobel Văn học. Với họ, Bob là một nghệ sĩ mang đến cảm hứng bất tận. “Ông ấy là một trong những nghệ sĩ vĩ đại nhất thế giới và ông ấy đã thay đổi toàn bộ cuộc sống của chúng tôi bằng thơ ca và những gì đã viết.” (Marianne Faithfull)

Bob Dylan

Tuy nhiên, việc trao giải cho Bob Dylan cũng gặp phải nhiều ý kiến trái chiều. Thậm chí nhạc sĩ bị chỉ trích ngay chính tờ báo chính thống ở quê nhà Hoa Kỳ. Tờ New York Times tỏ ra quyết liệt: “Bob Dylan không xứng đáng được giải Nobel Văn chương” và cho rằng, Ủy ban Nobel đã bở lỡ cơ hội tôn vinh một nhà văn thực thụ khi quyết định tôn vinh một nhạc sĩ.

Một số nhà văn bày tỏ sự bức xúc với quyết định của Ủy ban Nobel. “Quyết định của họ là một sự coi thường với các nhà văn. Tôi thích Dylan nhưng tác phẩm văn học của ông ấy đâu? Tôi nghĩ Viện Hàn lâm Thụy Điển đã tự biến họ thành trò lố bịch” (Pierre Assouline). Còn Irvine Welsh, tác giả cuốn sách Gary Shteyngart, mỉa mai: “Tôi hoàn toàn hiểu cho quyết định này của Viện Hàn lâm Thụy Điển, việc đọc sách hẳn là rất khó khăn.”

Trao giải cho người “không phải nhà văn”, làn sóng tranh luận có thể đoán trước

Khoan hãy bàn cãi về kết quả của giải Nobel Văn học 2016 mà hãy chậm rãi nhìn lại, đây không phải lần đầu tiên Ủy ban Nobel bị chỉ trích về việc “bỏ lỡ” hay “chọn nhầm”. Các cây đại thụ trên văn đàn thế giới như Lev Tolstoy, Vladimir Nabokov, Italo Calvino, Jorge Luis Borges, Salman Rushdie… từng bị làm ngơ.

Năm 1974, Ủy ban Nobel bị hoài nghi đã thiên vị khi trao giải cho hai tác giả Thụy Điển Eyvind Johnson và Harry Martinson. Sau đó tai tiếng lại xảy đến khi Nobel Văn chương 1997 thuộc về Dario Fo – người được đánh giá chỉ nổi bật ở vai trò diễn viên. Đến năm 2004, xung đột xảy ra ngay nội bộ hội đồng chấm giải khi nữ nhà văn Elfriede Jelinek thắng cuộc. Năm 2005, lại lần nữa dư luận bất bình khi kịch gia Harold Pinter nhận giải thay vì phải là Orhan Pamuk.

Ohan Pamuk
Đến năm 2006, Orhan Pamuk mới được vinh danh với giải thưởng Nobel Văn học.

Nobel Văn chương là giải thưởng dễ gây tranh cãi nhất so với các Nobel lĩnh vực khác. Giải thưởng này không hoàn toàn được xét chọn theo thị hiếu số đông, mà được hội đồng ban giám khảo cân nhắc bởi các tiêu chí riêng, thuộc về tư tưởng. Khó có một lựa chọn nào làm hài lòng 100% người hâm mộ khắp thế giới.

Haruki Murakami – tiểu thuyết gia đương đại Nhật Bản, luôn nằm trong top 5 ứng cử viên sáng giá nhất trên các trang đặt cược nổi tiếng do độc giả bình chọn. Nhưng đến nay ông vẫn chưa rơi vào tầm ngắm của Ủy ban Nobel với lý do “thiếu hàn lâm”.

Quay lại với trường hợp Bob Dylan, khách quan mà nói, có hay không có giải Nobel Văn học đã không thành vấn đề lớn đối với Bob Dylan bởi chính ông đã được ghi nhận ở hầu hết các giải thưởng danh giá trên thế giới, từ Grammy, Quả Cầu Vàng, Pulitzer đến Oscar.

Tái khẳng định thành tựu to lớn của Bob Dylan sau khi thắng giải thưởng cao quý Pulizer 

“Đóng góp đặc biệt của ông cho âm nhạc và văn hóa, chủ yếu qua ca từ phức tạp kết hợp với sức mạnh đặc biệt của thi ca.” – Hội đồng trao giải Pulizer, 2008. “Bob Dylan được vinh danh vì sáng tạo những phương thức biểu đạt thi ca mới trong truyền thống âm nhạc Mỹ.” – Ủy ban Nobel 2016.

Có thể thấy, Giải Nobel Văn học 2016 thực chất chỉ là tái khẳng định thành tựu to lớn của Bob Dylan ở phạm vi rộng hơn.

Quay lại lịch sử đề cử, Bob Dylan không phải một nhân vật mới được đề cử năm nay. Cũng không có trường hợp nam nhạc sĩ tự đề cử chính mình (Ủy ban Nobel không cho phép điều này). Hằng năm, người hâm mộ vẫn đặt cược cho Bob Dylan nhưng đạt tỷ lệ thấp và đôi khi, họ nghĩ “mọi chuyện đã qua rồi”.

Điều này cho thấy, độc giả, thính giả khắp thế giới vẫn xem Bob là một nhà thơ (âm nhạc mang màu sắc thi ca). Hướng sáng tác này thật sự rất độc đáo, và chắn chắn không phải nhạc sĩ nào cũng thành công với hướng đi này. Vậy nên việc bất ngờ trao giải cho Bob Dylan đã gây “sốc”. Sốc vì hiếm.

Cú trở mình ngoạn mục của Nobel Văn học trong bối cảnh thời đại

5 năm trở lại đây, vngoài thể loại chủ đạo là Thơ và Tiểu thuyết, Nobel Văn học đang hướng mũi nhọn sang các thể loại khác, và thậm chí vươn xa hơn ở các thể loại ngoại vi. Alice Munro (Canada) nhận Nobel Văn học 2013 với thành tựu về truyện ngắn; nữ nhà báo Svetlana Alexievich (Belarus) nhận Nobel Văn học 2015 với thể loại phóng sự, phi hư cấu.

Chiến tranh không có một khuôn mặt phụ nữ (The Unwomanly Face of War) là tác phẩm nổi tiếng của Svetlana Alexievich, xuất bản lần đầu tại Nga năm 1983. Nhà văn Nguyên Ngọc đã dịch và xuất bản ở Việt Nam cuối thập niên 1980. Nhưng đến năm 2015, bà Svetlana Alexievich mới được gọi tên (ở tuổi 67). Do đó, Ủy ban Nobel xướng tên Bob Dylan trong lúc truyền thông “ngủ quên” không phải là chuyện bất ngờ.

Các sáng tác của Bob Dylan có ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều nền văn hóa.

Bất ngờ thật sự của Nobel Văn học 2016 là sự thay đổi tự thân của giải thưởng này. Bằng việc công nhận thành tựu của Bob Dylan, Ủy ban Nobel đã thể hiện sự thay đổi ngoạn mục về tiêu chí chấm giải, “cởi mở” hơn và “trẻ” hơn. Lịch sử thay đổi mỗi ngày, một khái niệm, một tiêu chí đặt ra cũng đến lúc phải thay đổi. Phải chăng, đã đến lúc chúng ta cần xác lập lại khái niệm văn học?

Trao giải cho Bob Dylan, Ủy ban Nobel cũng tái khẳng định mối quan hệ mật thiết giữa văn học với các loại hình nghệ thuật khác. Khẳng định vị thế trung tâm của văn học với đời sống tinh thần con người. Đồng thời đề cao khai phóng tiềm năng văn học để kiến tạo nên các hình thái mới, chấp nhận những điều gọi là “cận văn học” hoặc “bán văn học”.

Tính đến năm 2016, sau 115 năm lịch sử hình thành giải thưởng, Nobel Văn chương – cùng các giải thưởng Nobel Khoa học, đã trải qua một hành trình dài với những dấu ấn quan trọng. Giải thưởng này đã góp phần vinh danh các tên tuổi có cống hiến lớn lao cho nhân loại. Tuy nhiên, nếu việc xét giải cứ khăng khăng một tiêu chí tuyệt đối thì rất có thể, sẽ đến lúc nó gây nhàm chán.

Hằng năm, Nobel Văn học được trao cho một cá nhân xuất sắc. Điều này khiến cho cuộc đua đạt đến chiến thắng vô cùng gian nan. Danh sách những người được đề cử từng năm được giấu kín đến 50 năm sau mới công bố. Nên việc đoán mò rất khó chính xác.

Hoài Bảo